STUDY MATERIAL ONLINE
CLASS 1ST TO CLASS 12 TH

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 2 लोष्ठशृगालयोः मित्रता

0

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 2 लोष्ठशृगालयोः मित्रता

अस्ति लोष्ठशृगालयोः मध्ये मित्रता। एकदा शृगालः लोष्ठम् अवदत्- मित्र! चलतु तडागात् स्नात्वा आगच्छावः। लोष्ठमवदत् मित्र! अहं जलात् निमि। अहं स्नानं न करिष्यामि। यद्यहं स्नामि तर्हि ज्वरेण पीडितो भविष्यामि। शृगालः अवदत्-मा स्नातु परं मया सह गन्तुं शक्नोसि। तदनन्तरं लोष्ठं तडागं गन्तुं तत्परमभवत्। तडागे गत्वा शृगालः सम्यक स्नानमकरोत्। तथा च लोष्ठोपरि जलमक्षिपत्। जलपातेन लोष्ठं गलितं जातम्। शृगालः अवदत्- मित्र! आगच्छतु, आगच्छतु। यदा लोष्ठं जलात् बहिः न आगच्छत् तदा शृगालः तडागमकथयत- मयं मम मित्रं देहि,अन्यथा मत्स्यं देहि। तदनन्तरं तडागः तस्मै मत्स्यमददात्।

लोष्ठशृगालयोः मित्रता

शृगालः मत्स्यं नीत्वा तं स्थाणी संस्थाप्य अमणाय च गतः। यावत् सः आगच्छति तावत् मत्स्य काकः खादितवान्। तदा शृगालः स्थाणुमुवाच- मयं मत्स्यं देहि अन्यथा काष्ठं देहि। अतः स्थाणुः तस्मै काष्ठमददात्। सः काष्ठमादाय कस्याश्चित् वृद्धायाः गृहं गतः। तद्गृहे काष्ठं स्थाप्य भ्रमणार्थं गतः। सा वृद्धा काष्ठं चुल्लिकायां ज्वालयित्वा ‘वटिका भूजिका’ इति पकवानं पचितवती। यदा शृगालः अमित्वा न्यवर्तयत् तदा सः अपश्यत् यत् वृद्धा तस्य काष्ठं प्रज्ज्वाल्य सोल्लार्सन वटिकां निर्मीतवती।

शृगालः तामकथयत्- मम काष्ठस्य प्रत्युपकारे काष्ठं वा वटिका देहि। वृद्धा तस्मै वटिकां प्रायच्छत्। वटिकां गृहीत्वा वनं प्रति प्रस्थितः। सः स्ववटिका अजाचारिकायै बालिका प्रदाय अटणार्थं च गतवान्। अजाचारिका बालिका वटिकां निष्कास्य खादितवती। यदा शृगालः आगत्य अपश्यत्। तदा तत्र वटिका नासीत्। शृगालः अजाचारिकां बालिकामकथयत् – मम वटिकां अजा वा ददातु तदा सा बालिका तस्मै एकामजामददात्।

शृगालः अजां गृहीत्वा विवाहगृहे बद्धवा अटनाय प्रस्थितः। यदा सः पुनः विवाहगृहे आगच्छत् तदा अजामप्नाप्य उपस्थितान् जनान् अपृच्छत् – अहं अब एकां अजां बद्धवा गतवान् ताम् अजां कः नीतवान्? यूयं मह्यं मम अजां वधू वा यच्छ। शृगालाय ते वधू दत्तवन्तः। शृगालः स्वकार्ये सफलः अभवत्। सः वधूं जीत्वा स्वगृहमगच्छत्। सः वधूं धान्यकूटनाय निर्देशितवान्। वधुः धान्यकूटने संसक्ता। अनन्तरं शृगालः एकं कुक्कुटमादाय आगच्छत्। तत्क्षणैव वधुः तस्य शिरसि मूसलप्रहारं कृतवती। तेन प्रहारेण शृगालो मृतः जातः।

तदोपरान्ते वधुः स्वपितृगृहे गतवती। यदा सा परिवारेण सह मेलनं कुर्वन्ती आसीत् तदैव तत्र पित्रा विवाहार्थ निश्चितः वरागतः। तेन वरेण सह सोल्लासेन वध्वाः परिणयः अभवत्। वरस्य ज्ञातिभिः जनैः वध्वाः स्वागतमकुर्वन्। तौ सुखेज निवसतः आस्ताम्।

शब्दार्थाः

लोष्ठः = मिट्टी का ढेला

बिभेमि = डरता हूँ

सम्यक = भली भाँति

अक्षिपत = छिड़का/फेंका

स्थाणु = ठूठ

संस्थाप्य = स्थापित कर

नीतः (नीऽक्त) = ले गया

चूल्लिकायां = चूल्हे में

ज्वालयित्वा = जलाकर

वटिका = बड़ा

भुञ्जिका = भजिया/खाद्य वस्तु

न्यवर्तयत् = लौटा दिया गया

प्रत्युपकारे = बदले में

अजाचारिका = बकरी चराने वाली

अटनार्थम् = घूमने के लिए

बद्ध्वा= बाँधकर

प्रस्थितः= प्रस्थान किया

धान्यकूटनाय = धान कूटने के लिए

कुक्कुटम = मुर्गी को

निर्देशितवान् = निर्देश दिया

संसक्ता = संलग्न, जुट गई

कुर्वन्ती = करती हुई

परिणयः = विवाह

अभ्यासः


1- निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत –


(क) कयोः मध्ये मित्रता अभवत?
(ख) तडागे गत्वा शृगालः किमकरोत्?
(ग) शृगालः तडाग किमकथयत्?
(घ) शृगालः मत्स्यं कुत्र संस्थापितवान्?
(ड.) शृगालः स्थाणुं किमुवाच?


2- निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि हिन्दीभाषया लिखत।


(क) वृद्घा किं पचितवती?
(ख) अजाचारिका बालिका को खादितवती?
(ग) शृगालः अजाचारिका बालिका किमकथयत्?
(घ) शृगालः वधू किं निर्देशितवान् ?
(ड.) वरस्य ज्ञातिभिः जनैः कस्य स्वागतमकुर्वन्?


3- रिक्तस्थानानि पूरयत् –

क) अहं बिभेमि।

(ख) जलपातेन विनष्टं जातम्।

(ग) काष्ठं स्थाप्य ….गतः।

(घ) सः स्ववटिका बालिकायै प्रदाय।

(ड.) तां अजां कः ।

4. सन्धिविच्छेदं कुरुत

1- लोष्ठमवदत् 2- लोष्ठोपरि 3- स्थाणुमुवाच 4. काष्ठमादाय 5- अजामददात

5. धातुप्रत्यययोः विभागं कुरुत।
1-स्नात्वा
2-गन्तुम
3-संस्थाप्य
4-गतः
5-खादितवान्
6-निर्मीतवती

8. निर्देशानुसारेण उत्तराणि लिखत –

शृगालः मत्स्यं नीत्वा तं स्थाणौ संस्थाप्य भ्रमणाय च गतः। यावत् सः आगच्छति तावत् मत्स्य काकः खादितवान्। तदा शृगालः स्थाणुमुवाच-मयं मत्स्यं देहि अन्यथा काष्ठं देहि। अतः स्थाणुः तस्मै काष्ठमददात्। सः काष्ठमादाय कस्याश्चित् वृद्धायाः गृहं गतः, तद्गृहे काष्ठं संस्थाप्य भ्रमणार्थं गतः। सा वृद्धा काष्ठं चुल्लिकायां ज्वालयित्वा वटिका-भुम्जिका’ इति पकवानं पचितवती। यदा शृगालःश्वमित्वा न्यवर्तयत् तदा सः अपश्यत् यत् वृद्धा तस्य काष्ठं प्रज्ज्वालयित्वा सोल्लासेन वटिकां निर्मीतवती। शृगालःतामकथयत्- मम काष्ठस्य प्रत्योपकारे काष्ठं वा वटिकां देहि। वृद्धा तस्मै वटिकां प्रायच्छत्। वाटिकां गृहीत्वा वनं प्रति प्रस्थितः। सः स्ववटिका बालिका प्रदतः अटणार्थं च गतवान्। अजाचारिका बालिका निष्कास्य खादितवती। यदा शृगालः आगत्य अपश्यत्। तदा तत्र वटिका नासीत्। शृगालः अजाचारिकां बालिकामकथयत्- मम वटिकां अजां वा ददातु। तदा सा बालिका तस्मै। एकाम् अजामददात्।

प्रश्न – उपरोल्लेखित-गयांशमधीत्य ल्याए क्त्वाए क्तए क्तवत् इति प्रत्ययान्तशब्दान् लिखत्।
प्रश्न 2. रेखाङ्कितानाम अव्ययानां सार्थकप्रयोगं कुरुत –
प्रश्न 3. वटिकाभुजिकयोः निर्माणविधिं लिखत-
प्रश्न 4. स्वगृहे निर्मितानि व्यञ्जनानि संस्कृतभाषया लिखत?
प्रश्न 5. अजा वा शृगालस्य विषये पञ्चवाक्यानि रचयत।
प्रश्न 6. काष्ठनिर्मितानि पञ्च वस्तूनां नामानि लिखत्।