STUDY MATERIAL ONLINE
CLASS 1ST TO CLASS 12 TH

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 1 वार्तालापः (खण्ड-अ ) / संस्कृत गीतम् (खण्ड-ब)

0

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 1 वार्तालापः (खण्ड-अ)/ संस्कृत गीतम् (खण्ड-ब)

1 मित्रस्य परिचयः

सरोवरः- नमो नमः, अवतः किं नाम अस्ति?
विभवः-मम नाम विभवः अस्ति।
सरोवरः-कि तब प्रियविषयः?
विभव- संस्कृतम् इति मम प्रियविषयः।
सरोवर- भवान् कुत्र गच्छति?
विभवः- अहं जगदलपुरं गच्छामि।
सरोवरः-कथम्?
विभव- बस्तरस्य सौन्दर्यं द्रष्टुम् गच्छामि।
सरोवर– बस्तरे बहूनि दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति। किं दर्शनीय स्थलं द्रष्टुम्इच्छप्सि?
विभवः- अहं तीरथगढप्रपातं द्रष्टुम् इच्छामि।

कक्षा 10 संस्कृत पाठ 1 वार्तालापः

2 कक्षायां छात्राणां सम्भाषणम्

वशीमः- नदीम! त्वं किं करोषि?
नदीम- अहं संस्कृत पठामि।
वशीमः- श्वः सायंकाले भवान कुत्र मिलिष्यति?
नदीमः- श्वः सायंकाले अहं स्वगृहे मिलिष्यामि।
वशीमः- नदीम! भवान सत्यं वदति किम?
नदीम- भवान् जशपुरं गमिष्यति, परश्वः आगमिष्यति।
वशीम- अहं तु विस्मृतः।
नीरज:- किशन । अद्य मम गृहम् आगच्छतु। सम्यक पठिष्याचः ।
किशनः- भवन्तः मम गृहम् आगच्छन्तु। सर्वे मिलित्वा क्रीडिष्यामः।

3. गुरु-शिष्ययोः संवादः

गुरुः- भवतः किं नाम अस्ति?
शिष्यः- गुरुः- महोदय। मम नाम संजीवः अस्ति।
गुरुः- भवान् कुतः आगच्छति?
शिष्यः- अहं रायपुरनगरात् आगच्छामि।
गुरु- तव पितुः किं नाम अस्ति?
शिष्यः- महोदय! मम पितुः नाम महेन्द्रः अस्ति।

गुरु- त्वं कस्या कक्षायां पठसि?
शिष्यः- आम्। अहं दशम्यां कक्षायां पठानि।

4. उद्याने वार्तालापः


रणधीरः- रणवीर! त्वं कुत्र गच्छसि?
रणवीर- अहम उदयानं प्रति गच्छामि।
रणधीरः-किमर्थम?
रणवीर-अमणार्थम्?
रणधीरः– प्रातःकाले अमणं मह्यम् अपि रोचते।
रणवीर– तर्हि भवान् चलतु।
रणधीर– यादम! अहमपि चलामि।

5. पर्यावरणस्य रक्षणम्


पूजा- भो प्रिये। त्वं किं पश्यसि?
प्रिया- एतान् वृक्षान् पश्यामि।
प्रिया- एतान् वृक्षान् के आरोपितवन्तः?
पूजा- अस्माकं पूर्वजाः आरोपितवन्तः।वयं अपि पादपान रोपयाम।
प्रिया- अस्माकम् अपि कर्तव्यं वर्तते।
प्रिया- त्वं सत्यं कथयसि।
पूजा- किं त्वं फलानि खादितुम इच्छसि?
प्रिया–आम्।
पूजा- तर्हि त्वम् अपि एकं पादपम् आरोपय।

6 कीडाविषये सम्भाषणम

प्रवरः – प्रखर त्व कुत्र गच्छसि ?
प्रखरः- अहम् उदयान प्रति गच्छामि।
प्रवर:- किमर्थम?
प्रखर:- क्रीडार्थम।

प्रवर:- प्रात:काले क्रीडन मस्यम् अपि रोचते।
प्रखर:- ताहिं भवान् मय सह एव वन्तु
प्रवर:- नहि. अहं स्त पित्रा मह उपवने गच्छामि
प्रखर:- उचितम! , १वः आवां प्रतिदिन प्रतः कवनय उद्यान प्रति गमिष्यवः

7. माता-पुनो सम्भाषणम्


माता-मोहित किं करोषि त्वम
पुत्र- संस्कृत महामि मात।
माता- त्वया भोजन कृतं किम?
पुत्र-आम
माता- आपणं गच्छमि किम्?
पुत्र– मतः शीघ्नं गच्छामि। लिम् आन्यानि ततः।

8.नगर- भमणम्


पराग-भूपेशा त भ्रमणाय कुन गमिष्यति।
भूपेशः-कोरबानगरं प्रति गमिष्यामि।
परागः-कदा गतिष्यसि?
भूपेश-ग्रीष्मावकाशे अहं गमिष्यामि।
परागः- कैन यानेन?
भूपेशः- रेलयान्न
पराग- कोरबानगरं किमर्थ प्रसिदधमा
भूपेशः-अब राष्ट्रिय-तापविद्युतकेन्द्रस्ति। अतएव प्रसिद्धम्।

9 वैद्य-रोगी सम्भाषणम्

वैद्यः-भो मुकुल! त्वं कथम् असि?
रोगी-अहं कुशली नास्मि।
वैदयः– किम् अभवत्?
रोगी-ज्वरेण पीडितोऽस्मिा
वैद्यः- अहं तु त्वां ज्वरौषधिं दास्यामि।
रोगी- धन्यवादः महोदयाः।

10. संस्कृतव्याकरणविषये वार्तालाप:


मणिका– त्वं किं पठसि?
भारती– अहं संस्कृतं पठामि।
मणिका-संस्कृतस्य कः अध्यायः?
भारती-केवलं व्याकरणम् एव।
मणिका-व्याकरणे एव तव रुचिः।
भारती- व्याकरणं तु मह्यम् अतीव रोचते।
मणिका- व्याकरणं तु भाषायाः आधारभूतं भवति।
भारती- त्वं सत्यं कथयसि।
मणिका-अधुना अहं चलितुम् इच्छामि।
भारती-उपविश। पेय पीत्वा गच्छ।
मणिका-क्षम्यताम् इदानीं गच्छामि।

शब्दार्थाः


भवान=आप
श्वः=आने वाला कल
परश्वः=आने वाला परसों
स्मृतः=भूल गया
सम्यक्=अच्छी तरह से
कुतः=कहाँ से?
आम=हाँ
किमर्थम्=किसलिए
क्रीडनम्=खेलना
तर्हि=तो
भ्रमणार्थम्=घूमने के लिए
बाढम=अच्छा
आरोपितवन्तः (आ+रोपण+क्तवतु)=रोपण किया
रोपयाम (लोट्लकार उत्तमपुरुष बहुवचन)=रोपण करें
यानेन=वाहन से (साधन से)
अधुना=अभी/अब/इस समय
इदानीम् =इस समय

अभ्यासः


1- संस्कृत भाषया उत्तरत –
(क) विभवः कं प्रपातं द्रष्टुम् इच्छति?
(ख) रणधीराय किं रोचते?
(ग) अस्माकं कर्तव्यं किम्?
(घ) कोरबानगरं किमर्थ प्रसिद्धम्?
(ड.) भारत्यै किम् अतीव रोचते?

5- रिक्तस्थानानि पूरयत
1. अहं……कक्षायां पठामि।
2.क्रीडनं……अपि रोचते।
3. त्वम् अपि एक…आरोपय।
4 अहं तु त्व ……दास्यामि।
5……..तु भाषायाः आधारः भवति।


6- संस्कृतभाषया अनुवादं कुरुत –
1- आपका नाम क्या है?
2- मैं संस्कृत पढ़ता हूँ।
3- वशीम परसों आयेगा।
4- आप मेरे साथ ही चलिए।
5- बैठो, पेयपदार्थ पीकर जाओ।


7- प्रकृतिप्रत्ययं पृथक् कुरुत –
यथा – दुरष्टुम् – दृश् + तुमुन्
1- ‘विस्मृत
2- मिलित्वा
3- खादितुम्
4- कृतम्
5- पठन्


8- अधोलिखितेषु वाक्येषु अव्ययपदानि चित्वा लिखत-

1- भवान् कुत्र गच्छति।
2- रामः ह्यः विद्यालयं गतवान्।
3- अद्य मम गृहम् आगच्छतु।
4- राहुलेन सह एव क्रीडतु।
5- यदा श्रेया क्रीडति तदा सीता पठति।

संस्कृत गीतम् (खण्ड-ब)


भारतं भारतं भवतु भारतम्
भारतं भारतं। भवतु भारतम्


शस्त्रधारक शास्त्रधारक
शस्त्रशास्त्रधारकं भवतु भारतम्।
भारतम् …………| 1


कर्मनैष्ठिकं धर्मनैष्ठिक
कर्मधर्मनैष्ठिकम्।
भारतम्…………| 2


मुक्तिदायकं भक्तिदायक

मुक्तिभक्तिदायकम्।
भारतम्…………| 3


शान्तिदायकं शक्तिदायक
शान्तिशक्तिदायकम्।
भारतम्………… | 4